هنوز ستاره نگرفته

بسیاری از کسانی که درباره مفرح نوشته و گفته اند تاکید دارند که او فردی مردمدار، خوش خلق و کارآمد بوده است.
داستان زیر خاکی از وضع مشقت بار دوران کودکی و تلاش او برای زیست است که خود مهندس مفرح برای نویسنده بازگو کرد.
او گفت: دوازده ساله بودم، پدرم مادرم را طلاق داد و به من گفت: مادرت را طلاق دادم، تو هم با او برو. من از خانه پدر آمدم بیرون، جایی را بلد نبودم نمی دانستم کجا بروم. در خیابان ری که از آنجا چند مرتبه مرا برای زیارت به شاهزاده عبدالعظیم برده بودند، بدون هدف شروع به راه رفتن کردم. رسیدم به ایستگاه راه آهن شهرری. ولی پولی نداشتم بلیت بخرم. دیدم پیرمردی سوار الاغ، با دو گوسفند در جاده کنار راه آهن در حرکت بود. گوسفندها هر چند قدم برای چریدن علف توقف می کردند و پیرمرد مجبور می شد برای راندن آنها پیاده شود. من پیاده بودم و برایم راندن گوسفندها مزاحمتی نداشت، شروع کردم به راندن گوسفندها و قبل از اینکه هوا تاریک بشود رسیدیم به دوراهی دهکده حسین آباد که منزل پیرمرد در آنجا بود. موقع خداحافظی پیرمرد از من پرسید کجا می روی؟ گفتم: نمی دانم. گفت: چون شب نزدیک است، اگر میل داری شب بیا منزل ما استراحت کن، فردا صبح هر کجا خواستی برو. شب هم شام با ما بخور که دستمزد کاری که انجام دادی گرفته باشی. قبول کردم.
صبح روز بعد گفت: قبل از اینکه بروی «بیا حاجیه خانم چائی ات را بدهد.»
در ضمن گوسفندها را هم آب بده. گفتم مال ها را آب دادم و در آخور همه آنها علف هم ریختم. پیرمرد از شنیدن این حرف شکفته شد. چند کلمه آهسته با عیالش صحبت کرد و گفت: اگر جایی نداری بروی با ما باش و به مال های ما رسیدگی کن.
شام و نهار و منزلت با ما. سالی دو دست لباس با پول تو جیب هم خواهی داشت.
گفتم: قبول دارم.
کاری را که حاجی به من محول کرده بود چنان به خوبی انجام دادم که مباشری املاکش را هم از سال بعد به من واگذار کرد.
من سعی داشتم بهترین محصول را به عمل بیاورم. در آب دادن، وجین کردن، هرس کردن، کود دادن و خزانه کردن زراعت آنچنان دقت به خرج می دادم که محصول املاک حاجی در میدان تهران بالاترین شهرت را پیدا کرده بود و خریداران کم کم اسم من را جانشین نام حاجی کردند. در میدان تهران وقتی بار
«ارباب محمدعلی» وارد می شد، آناً به قیمت بالابه فروش می رفت…»
بیزاری از تشریفات
او از تشریفات به تمام معنی بیزار بود. سازمان بانک از لحاظ سادگی و اثر نقطه مقابل دستگاه های دولتی بود که معمولاپرازدحام و کم اثر بودند. من جمله تمام دستگاه کارپردازی بانک از یک رییس مسوول آقای حسین مزینی و یک کارمند تشکیل می شد که حوائج صدها شعبه را در سراسر ایران تامین می کرد. دایره اعتبارات بانک به همین کیفیت فقط یک رییس، آقای مهندس نوربخش و یک کارمند داشت. برای اشخاص خارج، تصورپذیر نبود چگونه سازمان بزرگی مانند بانک صادرات را ممکن بود با دوایری به چنین محدودیت گرداند.
این سادگی قالب زندگی شخصی او را هم شامل می شد. محل اقامت او خانه قدیمی ساز کوچکی بود در یکی از کوچه های فرعی خیابان کاخ با اثاثیه بسیار محقر و یک تختخواب آهنی کوچک و حال اینکه صدها نفر از قبل بانک صاحب خانه های مجلل با اثاثیه عالی شده بودند.
هیات مدیره بانک در خفا برای او زمینی در نظر گرفتند و خانه آبرومندی بنا کردند که به پاس زحمات مهندس مفرح از طرف بانک به او واگذار کنند. وقتی نامبرده متوجه مطلب شد، دستور داد آن خانه را به قدیمی ترین کارمند بانک که فاقد خانه بود واگذار کنند و به این ترتیب از پذیرفتن «رشوه ای» که هیات مدیره بانک برای او تدارک دیده بود، خودداری کرد. هرگز موافقت نکرد حقوق او از حقوق یک رییس شعبه تجاوز کند و هرگز نپذیرفت بانک برای شخص او اتومبیل مخصوص در نظر بگیرد. ظرفیت فوق العاده مهندس مفرح برای همه ضرب المثل بود.
روزی اینجانب در معیت نامبرده در اهواز به طرف بانک صادرات اهواز در بزرگ ترین خیابان آن شهر حرکت می کردیم. روز آفتابی تابستان بود و هوا به شدت گرم. قبل از رسیدن به بانک جلوی یک دکه خواربارفروشی توقف کردیم. صاحب دکان غفلتا چشمش به ما برخورد کرد و از دیدن مهندس مفرح بسیار مسرور شد و او را با اشتیاق تمام بوسید. بعد جست زد از داخل دکان مقداری سکنجبین توی کاسه لعابی ریخت، کمی یخ در آن گذاشت و چون قاشق چای خوری نیافت با انگشتش مایع را به هم زد که هر چه زودتر خنک شود. آن وقت سکنجبین را با کمال صمیمیت و صفا به او تعارف کرد. این صحنه به اندازه ای طبیعی و صمیمانه بود که به خودی خود یک تابلوی دوستی و مهر را نشان می داد. وقتی که هر دو از آن سکنجبین خوردیم و خنک شدیم، پرسید: آمیرزا محمدعلی از آبادان آمدی؟ همان کار سابق را داری؟ (مقصودش کار دلالی کوچکی بود که سال ها قبل مهندس مفرح بین آبادان و اهواز انجام می داد.) اگر میل داری به رییس بانک صادرات اینجا که حساب من را دارد معرفی کنمت آنها کارت را خوب انجام می دهند. مهندس مفرح تشکر کرد. او هرگز درصدد برنیامد به دوست قدیم خود بفهماند که در حال حاضر مجموعه آن بانک صادرات در اختیار اوست!
مهندس مفرح بسیار قوی الاراده بود و به زودی از تصمیم خودش عدول نمی کرد. معهذا در مقابل حرف حساب تسلیم می شد. مثال کوچک زیر نمونه ای از آن روش است.
او در مسافرت های خود در داخله ایران معمولااز آقای حسین مزینی خواهش می کرد او را همراهی کند. زیرا می دانست تمرکز فکری شدید به امور تکنیکی بانک ممکن است او را از جنبه های انسانی و تصمیم های متعادل دور نگاه دارد. آقای حسینی مزینی مرد باایمان و فهیمی بود که قدرت داشت مسائل خشک اداری را با روحیات پیچیده انسانی تواما ببیند و آنها را با هم تلفیق کند و بین تکنیک و احساسات انسانی توازن برقرار سازد.
در بازدید از شعب بانک در خوزستان وارد شعبه دزفول شدند. به محض ورود، مهندس مفرح اشتباهات مکرر رییس شعبه را یکی بعد از دیگری به رخ او کشید و برگشت به طرف اتومبیل که برای بازدید شعبه دیگر حرکت کند. حسین مزینی با تبسم به او گفت: «بال و پرش را شکستی و حالامنتظری پرواز کند؟» به شنیدن این کلام مهندس مفرح برگشت به داخل بانک و دومرتبه کارمندان را جمع کرد و خطاب به رییس شعبه گفت: «می دانی چرا پدر به فرزند خود سرزنش می کند؟ چون دوستش دارد و می خواهد بهتر شود، من هم می خواهم تو بهتر شوی.» و با این چند کلمه محیط روحی بانک را از یاس به امیدواری تبدیل کرد.
مهندس مفرح به تاثیر توام دو عامل تقدیر و کوشش در وضع انسان معتقد بود. او به عنوان نمونه از پدرش نام می برد که چگونگی ثروتمند شدنش به شرح زیر بود:
او گفت: پدر من حاج سید حسین چای چی بود. او در بازار سرمایه مختصری داشت و در کار «چای» بود که همه ساله ۴۰۰ صندوق از هندوستان وارد می کرد و می فروخت.
در اوایل سال ۱۹۱۴ میزان ۴۰۰ صندوق چای به طرف همیشگی خود در هندوستان سفارش داد. وقتی اطلاعیه گمرکی از بندرعباس رسید، پدرم با کمال تعجب ملاحظه کرد به عوض ۴۰۰۰ صندوق به نام او وارد شده که هم از مصرف عادی سالانه ایران به مراتب بیشتر بود و هم از امکانات پرداختی او.
پدرم فورا به فرستنده در هندوستان اعتراض کرد و مشکل خود را در تحویل گرفتن، فروختن و قبول برات کالایی که ده برابر بیش از خورند بازار و خودش بود به طرف اطلاع داد و تقاضا کرد فورا ۳۶۰۰ صندوق اضافی را از بندرعباس برگرداند. طرف پدرم در هندوستان عکسی از نامه ارسالی او فرستاد که در آن میزان سفارش هم به «سیاق» و هم به عدد نشان داده شده بود. در هندوستان به مفهوم سیاقی توجه نمی کردند؛ ولی دنبال دو صفر ۴۰۰ یک اثر سیاهی نقطه مانند دیده می شد که حدس زدند اثر مرکب خشک نشده سطر بالاپس از تا زدن نامه بوده!
در همان اول جنگ جهانگیر اول شروع شد و تمام جهازات هندوستان به تصرف دولت انگلستان درآمد. علیهذا فرستنده چای ها به پدرم نامه نوشت که چون به علت جنگ از برگرداندن چای ها معتذر است، چای ها را به ملکیت پدرم می شناسد، و حاضر است در مقابل آن بروات طویل المدت قبول کند. پدرم به اکراه پذیرفت.
به این کیفیت، ۴۰۰۰ صندوق چای به تصرف پدرم درآمد که قیمت آن به علت دوام جنگ به چندین برابر قیمت ابتدایی ترقی کرد و چون وارد کردن چای به ایران از مجرای دیگر غیرممکن بود پدرم مالک انحصاری چای در ایران شد. قیمت آن هر چه بیشتر رو به افزایش رفت، او نتیجتا از آن باب برخلاف میل اولیه خود به منابع هنگفتی رسید که اصولاتصورش را نمی توانست بکند.
مهندس مفرح معهذا هرگز هیچ کار را به تقدیر واگذار نمی کرد. عقیده اش این بود که اگر کسی با دوست خود که به فاصله یک ساعتی خانه او منزل دارد، قرار ملاقات می گذارد، موظف است یک ساعت زودتر حرکت را شروع کند. حال اگر در بین راه سکته کرد هرگز نرسید یا دوست دیگری با اتومبیل خودش او را زودتر به مقصد رساند، حرجی به او نیست.
معارضه من با مهندس مفرح
موفقیت من در گرداندن شعبه اکباتان موجب شد که در پاره ای موارد اصولی مهندس مفرح مسائل بانکی را با من مورد گفت وگو و معارضه قرار دهد.
معارضه مهم من با مهندس مفرح روی دو موضوع کوچک شروع شد. ولی جدال بالنسبه طولانی منتج از آن، موجب تغییر اساسی در طرز فکر هیات مدیره بانک نسبت به وضع کارمندان گردید، که چگونگی زیست کارکنان بانک در ایران در اثر آن، تحولی اصولی یافت. سایر بانک ها و موسسات مشابه ناچار به تبعیت از روش بانک صادرات شدند. مهندس مفرح مردی لجوج و دیرتاثیر بود، ذکر خلاصه بحث روشن می سازد که با دلایل معقول و خیرخواهی سماجت آمیز ممکن است فکر اساسی را ولو دور از ذهن به نظر برسد، به کرسی
نشاند.
الف- موضوع امیر خدمتگزار و بیمه کارمندان
امیر خدمتگزار یکی از کارکنان زحمت کش و صدیق بانک صادرات در شعبه اکباتان بود. یک روز به من اطلاع دادند خانم مشارالیه برای وضع حمل نوزاد در بیمارستان است. دستور دادم از طرف بانک تسهیلاتی در بیمارستان فراهم شود. (در آن موقع کارکنان بانک صادرات دارای پوشش پزشکی نبودند).
این موضوع کوچک در هیات مدیره بانک، غوغای بزرگی برپا کرد. عنوان «فرنگی مآبی» به آن دادند و از رخنه چنان رویه به سایر شعب اظهار وحشت کردند و بالاخره پاره ای از مهندس مفرح خواهش کردند برای جلوگیری از سرایت چنان روش خانه خراب کن به سایر واحدهای بانک، شخصا و با شدت وارد عمل شود.
در اجرای این نظر یک روز مهندس مفرح بدون اطلاع قبلی وارد دفتر من در شعبه اکباتان شد و پس از سلام و علیک معمولی بلامقدمه پرسید: «می دانید من به دست کی به دنیا آورده شدم؟»
من با مهندس مفرح رابطه شخصی و خانوادگی نداشتم، در مقابل این سوال خصوصی و بی سابقه به نظرم رسید باید میدان بدهم تا خودش موضوع را روشن کند. فقط با یک کلمه گفتم: خیر.
گفت: به دست «خانم مشدی» مامای محل.
از این جواب «اعلان جنگ مانند» چیزی دستگیرم نشد؛ و چون از گفت وگوی حاد هیات مدیره هم اطلاعی نداشتم، فکر کردم مجددا مطلب را به خودش برگردانم. گفتم: الحمدلله، نتیجه کار رضایت بخش بوده.
گفت: پس اگر کار مامای محلی برای مدیرعامل بانک رضایت بخش بوده، آیا معقول نیست قبول کنیم که برای سایر کارکنان بانک هم قابل قبول باید شمرده شود تا آنها احتیاجی به مراجعه به بیمارستان نداشته باشند؟
ذکر کلمات ماما و بیمارستان و کارمندان بانک فورا مطلب را برایم روشن کرد که هر چه هست مربوط به مراجعه خانواده امیر خدمتگزار به بیمارستان است و به نظرم رسید کمال اهمیت را دارد تا مهندس مفرح را از مسیر غلط فکری که به علت قیاس به نفس در آن قرار گرفته خارج کنم.
گفتم: بین ما دو نفر دو رابطه وجود دارد. یکی «رابطه اداری» که به مقتضای آن به شما عنوان مدیرعامل بانک حق دارید در امور بانکی نظریات خودتان را دیکته کنید، بدون اینکه به توافق من احتیاج داشته باشید؛ دیگری «رابطه شخصی» که به موجب آن طرفین آزاد هستیم مسائل مختلف را فیمابین بحث کنیم. لطفا بفرمایید گفت وگوی فعلی ما بر مبنای کدامیک از این دو رابطه است؟
گفت: بر مبنای دومی والااینجا نمی آمدم.
گفتم: در این صورت همان طوری که در شروع گفت وگو شما به خودتان مثل زدید، اجازه بدهید من هم با ذکر مثال از خودم مطلب را شروع کنم و به شما جواب بدهم.
گفت: بفرمایید.
گفتم: در سال ۱۳۱۹، در ماموریت کردستان وقتی به «مریوان» رسیدم، مبتلابه بیماری «منانژیت» شدم که مرا بستری کرد و به حالت اغمائم انداخت. پس از به هوش آمدن ملاحظه کردم مدفوع گرم گاو به سرم بسته بودند. من نمی دانم آن نوع معالجه تا چه اندازه در بهبود تاثیر داشت. ولی موقعی که در سنندج موضوع را با پزشک لشگر که خود اهل محل بود، در میان گذاشتم، او توضیح داد: در مورد بیمار مبتلابه منانژیت از نظر تقویت سیستم دفاعی بدن، اهمیت دارد عضو مورد آسیب برای مدت بالنسبه طولانی در درجه حرارت نزدیک به درجه حرارت طبیعی بدن که ۳۷درجه سانتیگراد است نگاه داشته شود.
مدفوع تازه گاو در حدود ۳۸درجه حرارت دارد. مجاورت هوا به تدریج از حرارت آن می کاهد. ولی در عین حال مجاورت هوا فعل و انفعال شیمیایی در آن جسم تولید می کند که موجب افزایش درجه حرارت آن است. (گاودارها این کیفیت را «آتش گرفتن» اصطلاح می کنند) دو عامل بالاکمابیش یکدیگر را خنثی می کنند.
در نتیجه جسم برای مدت بالنسبه طولانی، در درجه حرارت نزدیک به ۳۷درجه باقی می ماند. این همان درجه حرارتی است که عضو بدن برای مدتی نیازمند است تا فرصت دهد دفاع طبیعی بدن مبارزه خود را با بیماری به نتیجه برساند. به این علت بود که شما در موقع به هوش آمدن خود را در آن وضع ملاحظه کردید.
بعدا پزشک اضافه کرد: باید به شما بگویم که من به عنوان یک پزشک، چنین رویه ای را ابدا تجویز نمی کنم. زیرا موجبات پزشکی امروز وسایل بسیار مطمئن تری را برای معالجه به اختیار بشر گذارده است. ولی شما باید در نظر داشته باشید در نقاط دوردست مثل «مریوان»، در مرز ایران و عراق که داروخانه و پزشک وجود ندارد و حتی به یک قرص آسپرین دسترسی نیست، مردم ناچارند با همان وسایل و موجباتی که محل در اختیارشان گذارده حوائج خود را رفع کنند، والاباید دست روی دست بگذارند و بمیرند.
به این جهت است که شما می بینید، در نقاط دوردست کردستان، بیش از ۶ نوع بیماری مختلف را با همان مدفوع گرم گاو و یا بخور مدفوع الاغ ماده سعی به معالجه دارند و به مردم هم ایرادی نمی توان وارد کرد، زیرا موجبات دیگری در دسترسشان نیست.

مرا در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
اینستاگرام
سروش
تلگرام
ایتا

دیدگاهتان را بنویسید

*
*

فیلدهای ضروری علامت گذاری شده اند *